Wat een gemeenschappelijke tuin ons kan leren over AI en openbare veiligheid
Een onderzoeksproject draait het verhaal van AI-surveillance om, door het te gebruiken als een hulpmiddel voor gemeenschappelijke co-creatie en saamhorigheid in plaats van onderdrukking en controle, in de wijk Lombardijen.
Wat betekent het om je veilig te voelen in je eigen buurt? Jarenlang was het antwoord van beleidsmakers vaak hetzelfde: meer politie, meer camera’s, meer controle. Maar wat als technologie niet gebruikt zou worden om een gemeenschap te controleren, maar om naar haar te luisteren? Wat als Kunstmatige Intelligentie (AI), vaak gevreesd als een instrument van controle, eigenlijk buurten zou kunnen helpen een toekomst te verbeelden die gebaseerd is op zorg en verbondenheid?
Deze vragen staan centraal in de use case “AI voor Positieve Veiligheid”, onderdeel van het grotere AI MAPS-project aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. AI MAPS onderzoekt hoe AI op een verantwoorde manier in de samenleving kan worden toegepast. Het is een ELSA-lab waar onderzoekers de Ethische, Juridische en Maatschappelijke Aspecten van AI in realistische contexten onderzoeken, waaronder drie use cases. In de openbare veiligheid betekent dit dat wordt onderzocht of AI gemeenschappen kan helpen zich veiliger te voelen, niet door hen te controleren, maar door vertrouwen, zorg en welzijn te versterken.
Van toezicht naar “positieve veiligheid”
De meeste AI in de openbare veiligheid richt zich op voorspellende politiezorg, risicoherkenning of toezicht. Majsa Storbeck, promovendus aan de Erasmus Universiteit, wilde iets anders proberen: “In plaats van veiligheid alleen te definiëren als de afwezigheid van misdaad, vroegen we ons af: wat als AI vertrouwen, zorg en welzijn in een buurt zou kunnen benadrukken?”
Haar casus vond plaats in Lombardijen, een wijk in Rotterdam-Zuid die vaak wordt gekenmerkt door uitdagingen zoals hoge criminaliteitscijfers en hardnekkige stigma’s. Vanaf het allereerste begin waren de bewoners niet slechts objecten van onderzoek; zij waren mede-ontwerpers.
Een bottom-up experiment in Lombardijen
“In onze gemeenschapsworkshops,” legt Majsa uit, “gebruikten we AI om te visualiseren hoe een ‘veilige en positieve’ toekomstige buurt eruit zou kunnen zien. Hoewel generatieve AI zijn problemen heeft, bood het in deze context bewoners een manier om hun ideeën te delen zonder de noodzaak van ‘verfijnd’ of formeel Nederlands dat mogelijk bij gemeentelijke ambtenaren zou aankomen.”
De resultaten waren opvallend. Bewoners benadrukten consequent kenmerken zoals groentetuinen, bomen en groene ruimtes, niet alleen om esthetische redenen, maar als plekken die actief bijdroegen aan hun gevoel van veiligheid en zorg. Deze ideeën waren direct gekoppeld aan eigen invloed, trots en verbondenheid.
“Wat echt opviel,” gaat Majsa verder, “was hoe sterk mensen positieve veiligheid verbonden met iets eenvoudigs als een buurttuin. Het werd een centrum voor zorg en verbinding – buren die op elkaar letten, informele ondersteuningsnetwerken die ontstaan. Het was duidelijk dat veiligheid niet alleen ging over de afwezigheid van misdaad; het ging over het dagelijks leven en de gemeenschap.” De gemeente deelde dit perspectief en zag de tuin als een plek die bewoners aanmoedigde om met elkaar in contact te komen en verantwoordelijkheid te dragen voor hun gedeelde ruimtes. Ecologen merkten zelfs de biodiversiteitsvoordelen van buurttuinen op in vergelijking met standaardparken. “We hadden een win-win-win,” zegt Majsa: “bewoners voelden zich empowered; gemeenten zagen meer betrokken burgers; en de natuur had er ook baat bij.”
De visie delen
Om de ideeën van de bewoners te vieren en te communiceren, organiseerde het team een foto-expositie in een lokaal gemeenschapscentrum. “Het was ongelooflijk om de reacties van de bewoners te zien,” herinnert Majsa zich. “Ze waren zichtbaar trots op wat ze hadden gecreëerd. Nog belangrijker leek de expositie hun trots op de buurt te versterken. Het bracht alle elementen samen die de plek ‘van hen’ maakten en toonde hoe individuele en collectieve perspectieven een gedeelde visie voor een veiligere, meer verbonden gemeenschap kunnen vormen.”
Positieve veiligheid in de praktijk
Deze use case laat zien hoe AI kan fungeren als een hulpmiddel om de stemmen van de gemeenschap te versterken. Door lokale perspectieven te verbinden met beleid en bewoners een manier te geven om hun visies te uiten, laat het project een praktische weg zien naar positieve veiligheid.
Beleidsverandering kost tijd, maar de tekenen zijn veelbelovend. In Rotterdam worden initiatieven om afval te verminderen en groene ruimtes uit te breiden nu besproken, waarbij de oproepen van bewoners voor “groene en schone” buurten worden gehoord. De uitdaging is ervoor te zorgen dat dergelijke inspanningen gemeenschappen zoals Lombardijen ten goede komen zonder “groene gentrificatie” te veroorzaken.
Voor Majsa en het AI MAPS-team is de les duidelijk: AI hoeft niet alleen te dienen voor toezicht. Verantwoord gebruikt kan het gemeenschappen versterken, stemmen vergroten en heroverwegen wat veiligheid betekent in het dagelijks leven.
Soms lijkt veiligheid minder op een patrouillewagen en meer op buren die samen een tuin onderhouden.
Bron: What a community garden can teach us about AI and public safety
fotocredits: julief514