Wanneer milieuschade een kwestie van openbare veiligheid wordt: de nieuwe AI MAPS-use case

Hoe kan AI helpen de lucht die we inademen en het water dat we met alle levende soorten delen te beschermen? Die vraag wordt onderzocht door AI-MAPS samen met de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT).

Openbare veiligheid wordt vaak geassocieerd met zichtbare gebeurtenissen, zoals geweld of een verstoring van de openbare orde. Iets dat op een specifieke plaats en op een bepaald moment gebeurt. Maar veel risico’s die bepalen hoe veilig onze leefomgeving werkelijk is, zijn veel minder zichtbaar. Ze ontwikkelen zich geleidelijk, stapelen zich op en hebben vaak geen direct aanwijsbaar slachtoffer. Denk aan vervuiling die in rivieren terechtkomt, giftige stoffen die zich door de lucht verspreiden of aantasting van ecosystemen die niet direct alarmbellen doet afgaan, maar wel langzaam de basisvoorwaarden voor leven ondermijnt.

Wanneer openbare veiligheid alleen wordt bekeken vanuit directe schade aan mensen, blijven deze risico’s gemakkelijk buiten beeld. Maar als we veiligheid zien als de kwaliteit van de leefomgeving waarin mens, dier en natuur samen bestaan, wordt milieuschade ineens een fundamenteel veiligheidsvraagstuk.

Die gedachte vormt de kern van de derde use case binnen het AI MAPS-project. Na onderzoek naar crowd control bij demonstraties en veiligheidsbeleving in woonwijken, richt het projectteam zich nu op de vraag: Hoe kan AI helpen om ernstige milieuschade eerder te signaleren en te voorkomen?

Verder kijken dan mensgerichte veiligheid

Discussies over veiligheid gaan vaak over hoe veilig mensen zich voelen. Voelt een wijk prettig aan? Oogt de openbare ruimte ordelijk en voorspelbaar? Dat zijn belangrijke aspecten van veiligheid, maar ze vertellen niet het hele verhaal. Een omgeving kan veilig aanvoelen terwijl de ecologische kwaliteit ondertussen verslechtert. Omgekeerd betekent een verbeterd veiligheidsgevoel niet automatisch dat de leefomgeving gezonder is geworden.

Dat roept een fundamentele vraag op:

Als de openbare ruimte wordt gedeeld door mensen én vele andere levende soorten, kan veiligheid dan uitsluitend vanuit menselijk perspectief worden beoordeeld?

Een ecologische benadering zegt van niet. Daarbij staat centraal of de natuurlijke omstandigheden die leven mogelijk maken, zoals schone lucht en schoon water, op orde zijn. Wanneer die voorwaarden worden aangetast, raakt dat de veiligheid van de openbare ruimte voor alle soorten, ongeacht of mensen dit direct waarnemen. Vanuit dat perspectief is milieuschade een vorm van ernstige maatschappelijke schade. Niet omdat deze altijd spectaculaire incidenten veroorzaakt, maar omdat zij de basis aantast waarop al het leven afhankelijk is.

Waarom dit belangrijk is voor openbare veiligheid én AI

Binnen het traditionele veiligheidsbeleid wordt gesproken over “high impact crime”: misdrijven met grote gevolgen voor slachtoffers, zoals overvallen, moord of explosies. Ons eerdere onderzoek laat echter zien dat een goede en veilige openbare ruimte méér omvat dan alleen menselijke belangen. Illegale activiteiten die ecosystemen beschadigen raken uiteindelijk iedereen.

Voorbeelden zijn:

• Het lozen van ongezuiverd afvalwater in rivieren.
• Het gebruik van verboden of verkeerd toegepaste pesticiden.
• Het vervuilen van de lucht die alle levende wezens inademen.

Wanneer AI wordt ingezet om dergelijke milieuschade vroegtijdig op te sporen, profiteren niet alleen mensen, maar ook alle soorten die afhankelijk zijn van een gezonde leefomgeving.

Waarom AI hierbij een rol speelt

Milieubescherming is geen nieuw thema. Er bestaan al jarenlang wet- en regelgeving, toezicht en inspecties om lucht- en waterkwaliteit te bewaken. Tegelijkertijd worden milieuproblemen steeds complexer. De hoeveelheid beschikbare data groeit enorm: sensoren, satellieten, inspectierapporten en logistieke gegevens leveren samen een rijk maar versnipperd beeld op. Hier kan AI waarde toevoegen.

Niet door zelfstandig beslissingen te nemen, maar door:

• patronen te herkennen;
• afwijkingen vroegtijdig te signaleren;
• gegevens uit verschillende bronnen met elkaar te verbinden;
• risico’s eerder zichtbaar te maken.

Daardoor kunnen toezichthouders eerder ingrijpen, nog voordat milieuschade onomkeerbaar wordt.

Samenwerking met de ILT

Voor deze use case werkt AI MAPS samen met de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), die verantwoordelijk is voor het bevorderen van schone lucht en schoon water en toezicht houdt op de transportsector. De ILT onderzoekt al hoe AI kan bijdragen aan effectiever toezicht.

De inspectie opereert in een complexe omgeving waarin regelgeving, praktische uitvoerbaarheid en uiteenlopende belangen samenkomen. Daarom is niet alleen de technologie belangrijk, maar ook de manier waarop AI binnen deze bestuurlijke context wordt toegepast.

De potentie is groot:

• overtredingen eerder ontdekken;
• risico’s voorspellen voordat schade ontstaat;
• toezicht gerichter inzetten.

Van vervuiler naar partner

Onze samenleving beschikt over een uitgebreid stelsel van wetgeving, toezicht en technologie om lucht en water te beschermen. Tegelijkertijd is juist economische activiteit vaak een belangrijke bron van milieudruk. Sectoren zoals landbouw, transport en industrie spelen hierin een grote rol. Maar bedrijven kunnen óók onderdeel van de oplossing zijn.

Dat kan op twee manieren:

1. Door technologie te ontwikkelen, zoals sensoren en AI-oplossingen die milieuschade helpen detecteren.
2. Door productieprocessen te verduurzamen, zodat de druk op lucht en water afneemt.

Wet- en regelgeving legt steeds meer verantwoordelijkheid bij bedrijven om schade te voorkomen. De vraag is hoe AI die ontwikkeling kan ondersteunen.

Een ander perspectief

Publieke discussies over milieuvervuiling volgen vaak hetzelfde patroon: vervuiling vindt plaats, de overheid grijpt in en omwonenden ondervinden de gevolgen. Hoewel dat beeld klopt, kan het ook afleiden van wat eerder mogelijk is. Een proactievere benadering richt zich op gezamenlijke verantwoordelijkheid. Overheden, bedrijven, onderzoekers en maatschappelijke organisaties beschikken ieder over een deel van de informatie die nodig is om risico’s tijdig te herkennen.

AI kan helpen deze informatie met elkaar te verbinden. Maar technologie alleen lost het probleem niet op. Vertrouwen, transparantie en duidelijke rolverdeling blijven essentieel. AI is daarom geen op zichzelf staande oplossing, maar onderdeel van een breder sociaal-technisch systeem.

De weerbarstige praktijk

De werkelijkheid is minder ideaal. Bedrijven kiezen soms voor kortetermijnwinst. Toezichthouders kampen met beperkte capaciteit. Samenwerking tussen overheid en maatschappelijke organisaties is niet vanzelfsprekend. AI wordt dus toegepast binnen een complexe werkelijkheid. Juist daarom onderzoekt AI MAPS niet alleen de technologie, maar ook de maatschappelijke context waarin zij wordt ingezet.

Het gesprek openen

Door milieuschade als onderdeel van openbare veiligheid te beschouwen, ontstaat ruimte voor nieuwe vragen. Conceptueel betekent dit een verschuiving van een uitsluitend mensgerichte veiligheidsvisie naar een bredere kijk waarin ecologische kwaliteit een basisvoorwaarde is voor veiligheid.

Praktisch betekent het nadenken over hoe AI overheden en andere partijen kan ondersteunen bij het herkennen en voorkomen van milieurisico’s.

Met deze derde AI MAPS-use case onderzoekt het project hoe AI vandaag al wordt ingezet, hoe toepassingen zich ontwikkelen en hoe zij in de toekomst kunnen bijdragen aan het beschermen van schone lucht, schoon water en een gezonde leefomgeving.

Want als openbare veiligheid uiteindelijk afhankelijk is van de omstandigheden die leven mogelijk maken, dan is het beschermen van die omstandigheden geen randvoorwaarde, maar de kern van wat veiligheid werkelijk betekent.

Bron: AI MAPS.

iStock credits: Petmal